Εκτός των τειχών: από μόνη της η ζωή του Βαν Γκογκ είναι μυθιστόρημα...

Εκτός των τειχών: από μόνη της η ζωή του Βαν Γκογκ είναι μυθιστόρημα...: Στο «Βαλς των δέντρων και του ουρανού» διαβάζουμε το υποτιθέμενο ημερολόγιο της Μαργκερίτ, αποκτώντας έτσι πρόσβαση σε μυστικά που η ίδια, ...

από μόνη της η ζωή του Βαν Γκογκ είναι μυθιστόρημα....

Στο «Βαλς των δέντρων και του ουρανού» διαβάζουμε το υποτιθέμενο ημερολόγιο της Μαργκερίτ, αποκτώντας έτσι πρόσβαση σε μυστικά που η ίδια, ως τον θάνατό της, το 1949, κράτησε επτασφράγιστα.

Στην πρωτοπρόσωπη αφήγηση της ηρωίδας του ο Γκενασιά παρεμβάλλει κάθε τόσο διάφορα ντοκουμέντα: σύντομες ειδήσεις από την επαρχιακή εφημερίδα «Lanterne», σπαράγματα από την απέραντη αλληλογραφία του Βαν Γκογκ με τον αδελφό του Τεό, καθώς και κείμενα σαν αυτό από τα απομνημονεύματα της συζύγου του Τεό για την εικόνα που παρουσίαζε ο Βίνσεντ βγαίνοντας από το άσυλο τον Μάιο του 1890: «... Εγώ ήξερα ότι επρόκειτο να συναντήσω έναν άρρωστο άνθρωπο [...] και βρέθηκα μπροστά σε έναν άντρα πλήρως συγκροτημένο, χειροδύναμο, με φαρδιές πλάτες, υγιή όψη, χαρούμενη έκφραση και γεμάτο αποφασιστικότητα [...] και η πρώτη εντύπωση που σχημάτισα γι' αυτόν ήταν: σφύζει από υγεία!».   Έτσι ακριβώς παρουσιάζεται και ο μυθιστορηματικός «Βίνσεντ».

Ο Γκενασιά αποφεύγει να αναφέρει το επώνυμο του ήρωά του, ενώ και για το παρελθόν του οι πληροφορίες που μας δίνει είναι ελάχιστες: ότι είναι κάπως διαταραγμένος, ότι έχει νοσηλευτεί για ένα διάστημα στο νοσοκομείο του Σαιντ-Ρεμί, ότι μόλις εξέθεσε δύο πίνακές του στο Σαλόνι των Ανεξάρτητων –ένας από τους οποίους ήταν η «Έναστρη Νύχτα»– και ότι η παραμονή του στο Οβέρ υπό την εποπτεία του γιατρού Γκασέ οφείλεται σε πρωτοβουλία του Πισαρό, ο οποίος θεωρούσε ότι μόνο καλό θα έκαναν στον φίλο του η εξοχή και ο καθαρός αέρας.

Μυθιστορηματικές, αλλά όχι μόνο, ανατροπές, μια ιστορία αγάπης και ένα ατελέσφορο ταξίδι προς την ελευθερία είναι οι άξονες εντός των οποίων ο συγγραφέας εκκινεί το μύθο με μαεστρία, κλιμακώνοντας τη συγκίνηση και την αγωνία.

Θέτει ερωτήματα που πλέον απαντώνται διαφορετικά από την έρευνα και καταρρίπτουν εδραιωμένες αντιλήψεις: ο Βαν Γκογκ αυτοκτόνησε; ο γιατρός Γκασέ ήταν στ’ αλήθεια φιλότεχνος;

Η Μαργκερίτ και ο Βαν Γκογκ αποζητούν και οι δύο την ανεξαρτησία τους και θέτουν τη ζωγραφική στο κέντρο της ύπαρξής τους.

Η Μαργκερίτ όμως δεν μπορεί να γίνει ζωγράφος στον 19ο αιώνα επειδή είναι γυναίκα. Κι ο Βαν Γκογκ δεν θα αναγνωριστεί όσο ζει γιατί οι ιμπρεσιονιστές χλευάζονται από το κοινό και την κριτική της εποχής.

Ο Γκενασιά παραδίδει δυο υπέροχους ήρωες, έναν αναπόδεικτο μύθο, του έρωτά τους, και παίρνει θέση στη συζήτηση για την αυτοκτονία του Βαν Γκογκ. Μεταφέρει επίσης υποδειγματικά στη λογοτεχνία το αισθητικό σοκ που προκάλεσαν οι ιμπρεσιονιστές σε μια Ευρώπη ανέτοιμη να τους αναγνωρίσει.

“Το βαλς των δέντρων και του ουρανού”του Ζαν Μισέλ Γκενασιά με εξώφυλλο τη μαγική “Έναστρη νύχτα” του Βαν Γκογκ κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Πόλις.

ΖΟΥΡΓΟΣ, ΛΙΓΕΣ ΚΑΙ ΜΙΑ ΝΥΧΤΕΣ

Τρία είναι τα κεντρικά υλικά με τα οποία έχει χτιστεί αυτό το μυθιστόρημα.

Πρώτα απ’ όλα η πόλη. Η Θεσσαλονίκη από τις αρχές του 20ού αιώνα μέχρι τα τέλη του περίπου. Η ταυτότητα της, τα πάθη της, οι επεμβάσεις πάνω στον οικοδομικό, αλλά και στον κοινωνικό ιστό. η μετατροπή μιας πολυπολιτισμικής πόλης σε μια νέας μορφής μεγαλούπολη με περισσότερο εμφανές το εθνικό της πρόσωπο.

Δεύτερο στοιχείο που χαρακτηρίζει το μυθιστόρημα αυτό είναι η συνομιλία του με μυθιστορήματα του παρελθόντος. Πολύ σύντομα ο αναγνώστης θα αποδεχτεί την ένταξη ανάμεσα στους από τον Ζουργό χαρακτήρες και ενός ακόμα – του Γιούγκερμαν, ήρωα κομβικό στο έργο του Μ. Καραγάτση.

Γιατί  οι άνθρωποι στην αληθινή ζωή μπορεί να τύχει να συνυπάρξουν, το ίδιο μπορεί να συμβεί και με τους ήρωες των μυθιστορημάτων. Μάλλον γιατί αν ένας μυθιστορηματικός ήρωας βασίστηκε πάνω στη ζωή ενός αληθινού προσώπου, τελικά αυτός που θα μείνει στη μνήμη των επόμενων γενεών θα είναι ο φτιαγμένος από λέξεις και όχι από σάρκα.

Αλλά δεν είναι μόνο ο Καραγάτσης που ο Ζουργός τιμά. Συχνά μας έρχονται στον νου στιγμές και πρόσωπα άλλοτε από τους Αθλίους κι άλλοτε από τον τρόπο που ο Τολστόι περιέγραφε την αχανή ρωσική γη ή ο Μπαλζάκ την μεγαλοαστική τάξη του Παρισιού.

Τέλος, και σε αυτό το μυθιστόρημα κυριαρχεί η ανδρική ματιά.

Ο ήρωας αυτού του μυθιστορήματος –ο Λευτέρης Ζεύγος ή και Ευγένιος Ζιρντό– είναι ανήσυχος, ανασφαλής εγωκεντρικός, λάτρης του χρήματος, αμοραλιστής. Δίπλα του πάντα μια γυναίκα, ανολοκλήρωτη. Αν και όλη του τη ζωή ένας και μόνο έρωτας φαίνεται να τη διαπερνά. στην αφήγηση δεν πείθει  για αυτόν. 

  Μια σύνθετη προσωπικότητα που δεν μπορεί να διεκδικήσει τη συμπάθεια του αναγνώστη του, αλλά μήτε και την κατανόησή του.

Κινείται συνεχώς, και από τη Θεσσαλονίκη των αρχών του αιώνα, θα βρεθεί στην παγωμένη Ουκρανία, θα αναζητήσει την τύχη του στο Παρίσι, θα τη βρει στη Μασσαλία, θα τη χάσει στην Αμβέρσα και τελικά θα επιστρέψει στη Θεσσαλονίκη, όπου και θα κλείσει μια ζωή γεμάτη από φιλοδοξίες, οικονομικούς σχεδιασμούς, ερωτικές απογοητεύσεις, προδοσίες, εγκληματικές πράξεις, αναπολήσεις και ανασχεδιασμούς.

Ο συγγραφέας ίσως ολοκληρώνει την εξιστόρηση της πορείας της πόλης του μέσα στο πέρασμα των τελευταίων αιώνων. Από τα χρόνια του Μεσαίωνα μέχρι τον καιρό τον δικό μας – δηλαδή από το Στη σκιά της πεταλούδας, του 2005, έως εφέτος, το 2017 με το Λίγες και μία νύχτες.

Ο Ζουργός προσπαθεί  να φωτίζει την τραγικότητα μιας ολόκληρης εποχής μέσα από τα έργα ενός ανθρώπου που ενώ την ίδια αυτή εποχή έζησε, μόνο ό,τι πλέον ιδιωτικό και ατομικιστικό τον ενδιέφερε και τον ενεργοποιούσε.

Από τη δικιά του πλέον σκοπιά, λοιπόν, ο αναγνώστης συμπάσχει όχι τόσο με τα συναισθήματα του ήρωα, όσο με τα όσα ονειρεύτηκαν ματαίως ή έζησαν ως περιόδους εφιάλτη τα υπόλοιπα πρόσωπα του έργου –κεντρικά ή μη– μα και ακόμα με τις αγχωμένες ανάσες μιας ολόκληρης πολιτείας και των τόσο διαφορετικών ανθρώπων που την κατοίκησαν και την κατοικούνε.

Υποστηρίζει, τέλος, την αντίληψη πως η Τέχνη ίσως να είναι σημαντικότερη της ζωής που περιγράφει. Κι αν όχι σημαντικότερη, σίγουρα πλέον διαχρονική.

Ένα καλό μυθιστόρημα, πολυσέλιδο,  που ακολουθεί τους κανόνες μιας κλασικής αντίληψης μυθιστορηματικής σύνθεσης.  Με πολλές τεκμηριωμένες ιστορικές πληροφορίες.  Βγαίνει όμως μέσα από όλα αυτά κερδισμένη η λογοτεχνική αφήγηση;